Wat leveren vormexperimenten op voor podcast? En wat houdt het in om iets te zeggen over het verhaal van een ander? Tijdens het schrijflab Van A naar B naar Podcast van Domein voor Kunstkritiek, Podcastnetwerk en De Groene Amsterdammer ging schrijver, performer en beginnend podcastmaker Rudie Verbunt op zoek naar antwoorden op deze vragen.

Eerste poging  – Rembrandtpark, Amsterdam (dag twee)

Ik loop rond in een stad die ik amper ken in een park waar ik nog nooit geweest ben. Het is een ander park dan waar ik gisteren in mijn eentje rondliep tijdens de luistersessie van dit podcastlab, maar ook dit park is vreemd. Op het dichtstbijzijnde bankje zit een hipster met zijn rechterhand op de duwstang van een kinderwagen. Met zijn linkerhand veegt hij over zijn telefoon, uit zijn oren steken witte oordopjes. De vuilnisbak naast hem is geopend, het afval ligt over het pad verspreid tot aan zijn schoenen.

Deze middag beluistert iedereen in het podcastlab zelfstandig Gatekeeper (BBC Four, 2023) van Axel Kacoutié, een audiodocumentaire met een experimentele vertelvorm. Het is een poëtisch en meanderend audioessay. De maker beschrijft een ontdekkingsreis rondom hun eigen identiteit via queerness, Zwart-zijn en Inheemse perspectieven. Met een vertelstem als een vermoeide ruimtereiziger vertelt hen over de ontdekking van Neptunus als metafoor voor queerness. Straks moeten we hierover schrijven om onze tekst vervolgens voor te lezen. In dit lab zoeken we immers woorden voor wat we horen.

Alle vuilnisbakken in dit park staan open, omringd met uitdijende afvalplassen, en een andere spreker in de podcast zegt: ‘Onze identiteiten zijn zo sterk verbonden met grond, en onze loskoppeling van de grond heeft zo doelbewust plaatsgevonden dat we het niet eens meer opmerken.’ 

Ik probeer zo goed mogelijk te luisteren naar wat er nog meer te horen is buiten de stemmen van de sprekers. De podcast klinkt met alle bliepjes en bromtonen als een ruimtereis. Er vallen veel stiltes. Sprekers wisselen elkaar zonder introductie af, alsof ze hemellichamen zijn die rondom elkaar cirkelen in hun planetenstelsel, terwijl de verteller associërend langszweeft. 

De omgeving waarin ik me bevind komt het verhaal van de podcast binnen, ook omdat sommige vertelstemmen daartoe uitnodigen. Een van hen zegt: ‘Als je goed om je heen kijkt, welke planten herken je? Welke kun je eten? Welke zijn geneeskrachtig? Welke vind je prachtig en geven je een goed gevoel?’ Ik kijk rond en zie brandnetel, biggenkruid, Engels raaigras en klimop. Mijn ouders zijn hier beter in. Zij groeiden op met planten en seizoenen, ze leerden me herkennen wat er bij ons vooral groeit. Heermoes, melde, kaasjeskruid, smalle weegbree, biggenkruid en zuring, al was dat vooral instrumentele kennis: dit type planten moest je weghalen voor je gewassen. Mijn vader kweekte ooit aardappelen voor McDonalds; gigantische knollen, alleen geschikt voor de frituur. Als je ze kookte, werden ze oneetbaar, de aardappelen vielen uiteen in een papperige substantie. Pas toen ik volwassen was, leerde ik dat zuring ook te eten is, en dat heermoes zware metalen uit de grond haalt, en de vertelstem vraagt me nu: ‘Als je nog eens om je heen kijkt, welke bedrijfslogo’s zie je dan?’.

Terug in de groep – iets zeggen over luisteren

Ik leer veel van de andere schrijvers in dit lab. Er zijn veel verschillende manieren om naar podcasts te luisteren. Je kunt tegelijkertijd meelezen, je kunt deelnemen aan het verkeer, je kunt een spelletje spelen terwijl je luistert zodat je niet in slaap valt. Je kunt een podcast versneld afspelen om zonder al te veel tijdverlies de informatie eruit te destilleren, zodat je zoveel mogelijk kennis in een zo kort mogelijke tijd kunt opnemen, en intussen vraag ik me af: wat houdt het in om iets te zeggen over verhalen van een ander? Hoe zorg je ervoor dat je naar hen luistert met liefdevolle aandacht? Is één keer luisteren eigenlijk genoeg?

Tweede poging – Intercity, Hollands Diep

Ik denk dat ik water hoor. Water en jazz, al kan die jazz ook hier in de trein zijn. 

De trein rijdt over de Moerdijkbrug. Onder me is het Hollands Diep en mijn hoofd vult zich met de gedachten die ik altijd heb als ik hier met de trein rijd. Eén: ik bevind me in een stalen voertuig op een stalen constructie met een voor mij oneindig aanvoelende diepte onder me. Als er ook maar ergens een schroef of bout losschiet, zou het zomaar gedaan kunnen zijn, net als in zo’n ruimteschip. Twee: als ik een paar honderd jaar eerder geboren was, had ik deze reis nooit kunnen maken. Het Hollands Diep is zó groot, dat zwem je niet zomaar even over, en bovendien kom ik niet uit een milieu waar mensen op grand tour gingen of vluchtten vanwege radicale ideeën over god of de natuur. 

Ik duw mijn oortjes iets verder in mijn oren en luister opnieuw. Inderdaad. Water en, iets later, jazz. Waarom dit geluid? Waarom juist hier? Dit zijn keuzes en die keuzes vertellen me misschien iets. Een andere maker met geleefde kennis en ervaring van queerness en Zwart-zijn liet eens een YouTube-documentaire over Drexciya zien. Drexciya vertelt een afrofuturistische mythe, gecreëerd door Zwarte pioniers uit de Detroit Housescene, een sci-fi verhaal met een onderwaterland, over evolutie en ruimtereizen. Zou de maker van deze podcast daarnaar verwijzen? Of gaat het om de metafoor van Neptunus als zeegod? Welke kennis moet je hebben om iets over deze podcast te zeggen?

Derde poging– keuken/woonkamer, Halsteren (dag drie)

Ik lig naast de hond op de bank en probeer Gatekeeper nog eens te beluisteren voordat ik weer de trein naar Amsterdam neem.

Ons bankstel staat op de plek waar deze volgens de opbouw van het huis hoort te staan. We wonen in een huurwoning. De stopcontacten, inhammetjes, ramen en keuken bepalen vooraf waar je bank staat, en waar je bed. Dit lijkt prettig: je hoeft niet meer na te denken over hoe je dingen precies indeelt en je kunt passende meubels kopen om op de daarvoor bestemde plekken te zetten. Tegelijkertijd duwt deze vorm je ook in een mal van hoe een leven eruit zou moeten zien: er moet ergens een bank, een bed, een televisie, een eettafel, zodat je na je werk thuis weer kunt opladen en de volgende dag weer fris aan de slag kunt. Een huis als een machine om in te leven. Maar wat nu als die machine niet helemaal lijkt te passen?

Waarom laat dit verhaal me niet los? Is het de inhoud? Misschien, maar ik denk dat het ook de vorm is. Tijdens workshops voor beginnende audiomakers leerde ik over queestes en het malletje voor verhalende podcasts; een basisstructuur met opening, wending, climax en epiloog, met loglines en premisses, zodat je uiteindelijk je verhaal in de gewenste vorm aan kunt leveren bij podcastpoortwachters. 

Gatekeeper houdt zich hier niet aan. Alles meandert rondom de vertelstem. Hierdoor hoor ik bij iedere luisterpoging iets weer nieuws dat het verhaal meer diepte geeft. Een van de stemmen spreekt over ADHD en autisme. Ik hoor vogeltjes. Ik kan door het geluid van deze podcast dwalen, en dat voelt fundamenteel anders dan een queestepodcast waarin de maker een schat zoekt en iets anders vindt. Begrijp me niet verkeerd: dat is ook mooi, maar als je één keer met die maker meegelopen bent, geloof je het in de meeste gevallen wel. Je hoeft dezelfde route niet nog eens te bewandelen.

Terug in de groep – schrijven over luisteren

In de trein heb ik geschreven over de keer dat ik voor het eerst een Wes Andersonfilm keek. Een filmkenner had me deze regisseur aangeraden: het maakte niet uit wat ik zou kijken, alles van Anderson was geweldig. Ik keek een van zijn eerste films en moest enorm wennen aan de traagheid ervan. Er waren lange shots, alle personages praatten alsof er iets mis met hen was, de film bevatte steeds weer net iets te lange stiltes, en bovendien duurde hij veel en veel langer dan ik de anderhalf uur die ik verwacht had. Pas in de laatste twintig minuten, toen ik écht naar bed wilde in plaats van verder kijken, kwam ik erachter dat ik de film vertraagd afspeelde. Toch was ik tot op dat moment ervan overtuigd dat deze film precies het kunstwerk was dat deze regisseur had willen maken.

Ik dacht dat ik vanuit deze anekdote wel een bruggetje kon maken naar schrijven over podcast. Dat lukte niet, dus ik heb ook nog geschreven over een ex-collega die tegen een glazen wand aanliep, zodat zijn gezicht nog wekenlang in het glas zichtbaar was, en over studenten die obsessief sneller willen lezen, maar eigenlijk past alles net niet in het verhaal over Gatekeeper.

De anderen vertellen over je hoofd vullen met stemmen, over wat een plek precies is, over clowns, verklanken wat je niet kunt horen, lichamelijkheid en hoe een vertelling werkt. Als het mijn beurt is om mijn werk in de groep te delen, vertel ik dat ik iets wil vertellen over met liefdevolle aandacht luisteren, over ruimte geven aan andere vormen van verhalen vertellen, en dat het me niet lukt.

Vierde poging– bed, Halsteren (dag vier)

Het is half zeven ’s ochtends. Om half zes liet ik de hond uit. Ik ben ziek. Verkouden. Het is vreemd: als ik niet ziek ben, ben ik voortdurend bang ziek te worden, maar als het eenmaal zo is en het is niets ernstigs, biedt het rust en ruimte. Ziek-zijn brengt me volledig in mijn lichaam, een lichaam dat ik lang veronachtzaamd heb om me in de wereld staande te houden. Als ik ziek ben, kom ik ermee weg om me zo min mogelijk in de buitenwereld te begeven, en dat is soms ook prettig.

Dit keer beluister ik Gatekeeper met mijn ogen dicht in een donkere kamer. Misschien is dit wel de manier op het verhaal te luisteren: Gatekeeper maakt deel uit van de BBC-serie Lights Out, de afleveringen van deze serie lijken vooral ’s nachts op de radio uitgezonden te zijn, en ik meen me te herinneren dat Axel de podcast eindigt met ’s nachts kijken naar de sterrenhemel en uiteindelijk de ogen sluiten en het licht uitdoen.

In mijn bed voel ik nu vooral hoe het gebrom, gepiep, gesuis en geruis me in beweging brengen. Ik probeer nog te denken in termen van stereo, van verschuiven van links naar rechts, maar eigenlijk zegt mijn lichaam vooral dat het zich nu in iets bevindt wat beweegt, een soort ruimteschip, zoals onze planeet in feite ook een soort ruimteschip is. Een van de stemmen vraagt: ‘Wat gebeurt er als alles mogelijk is? Welke werelden kunnen we vanuit die ruimte maken?’ 

Misschien is dit het wat ik probeer te vertellen. Als makers en luisteraars de gebaande paden verlaten, welke werelden ontsluiten zich dan? Welke nieuwe werelden kunnen we samen maken? Axel vertelt in de podcast uiteindelijk dat hen een gatekeeper is, niet als poortwachter, maar als verbinder tussen werelden. Door met tijd en aandacht naar hen te luisteren verbindt hun ontdekkingsreis zich met mijn in-de-wereld zijn, zich steeds opnieuw verdiepend.

Rudie Verbunt is een van de deelnemers aan Van A, naar B, naar Podcast, twee schrijflabs ontwikkeld door Domein voor Kunstkritiek en Podcastnetwerk om een gegronde kritiek voor podcasts en audioverhalen te stimuleren. Mediapartner is De Groene Amsterdammer, host is ILFU, presentatiepartner is OORZAKEN Festival. De schrijflabs worden financieel mede mogelijk gemaakt door de Gemeente Utrecht en het K.F. Hein Fonds. Lees ook de andere teksten van de deelnemers op de website van De Groene Amsterdammer en in dit dossier.